बलि प्रथा रोकौँः पशु पनि हामीजस्तै प्राणी हो

बलि दिने परम्परा हाम्रो समाजमा पुरानो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा हो।

नेपाल, भारतजस्ता मुलुकमा विशेषगरी देवी-देवतालाई खुसी पार्न वा मनोकामना पूरा गर्न विभिन्न जातजातिका धर्म, पर्व, र परम्पराहरूमा पशुबलि दिने चलन छ। तर आधुनिक युगमा आएर यो परम्परा माथि प्रश्न उठ्न थालेको छ। अहिंसा, पशु अधिकार, र मानवताको दृष्टिकोणबाट बलि रोक्नुको आवश्यकता बढ्दो छ।

यस लेखमा बलि रोक्नुपर्ने कारणहरू, पशु अधिकार, धर्म र नैतिकता, कानुनी पक्ष, र यसको वैकल्पिक उपायबारे विस्तृत चर्चा गरिनेछ ।

१.पशु पनि हामिजस्तै प्राणी हुनः
पशुमा पनि चेतना, भावना, र पीडाको अनुभव गर्ने क्षमता हुन्छ। विज्ञानले प्रमाणित गरेको छ कि अधिकांश जनावरहरूले डर, खुसी, दुःख, र माया महसुस गर्न सक्छन्। उनीहरू आफ्नो जीवनप्रति उतिकै सचेत हुन्छन् जति हामी मानिस हुन्छौँ।

पशु अधिकारको महत्तवः
मानव अधिकारजस्तै, पशु अधिकार पनि अहिंसा र करुणाको सिद्धान्तमा आधारित छ। यी अधिकारहरूले कुनै पनि प्राणीप्रति हिंसा गर्न, दुव्र्यवहार गर्न, वा अनावश्यक रूपमा जीवन समाप्त गर्न प्रतिबन्ध लगाउँछन्। बलि दिने नाममा जनावरहरूको हत्या गरिनु उनीहरूको आधारभूत अधिकार हनन हो।

पशु र प्रकृतिको सन्तुलनः
पशुहरू जैविक विविधताको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। उनीहरूबिना प्राकृतिक चक्र अव्यवस्थित हुन्छ। बलि दिने अभ्यासले अनावश्यक रूपमा पशुको संख्या घटाउँछ, जसले पर्यावरणीय सन्तुलन बिगार्छ।

२.धर्म र बलिः एक गलत परम्परा
धार्मिक ग्रन्थहरूमा अहिंसाः
धार्मिक परम्पराले बलि दिने अभ्यासलाई समर्थन गरेजस्तो देखिए पनि अधिकांश धार्मिक ग्रन्थले अहिंसालाई धर्मको सर्वोच्च गुण मानेका छन्।
गीताः भगवान् कृष्णले अहिंसा परमो धर्मः भनेर अहिंसालाई नै सबैभन्दा ठूलो धर्म मानेका छन्।
बुद्ध धर्मः गौतम बुद्धले प्राणी हत्या नगर्न र सबै प्राणीप्रति दया गर्न उपदेश दिएका छन्।
जैन धर्मः अहिंसा नै जीवनको आधार मान्ने जैन धर्मले बलिलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्छ।

बलिको औचित्यः
धर्मको नाममा बलि दिनु केवल अन्धविश्वास हो। कुनै पनि देवी(देवता हिंसा चाहँदैनन्। उनीहरू करुणा, प्रेम, र सह(अस्तित्वका प्रतीक हुन्। बलि दिएर देवी-देवता खुसी हुन्छन् भन्ने विश्वास गलत हो।

३.नैतिकता र मानवताः
बलि रोक्नु भनेको नैतिकता र मानवताको रक्षा गर्नु हो।

हिंसा र समाजः
बलि जस्तो हिंसात्मक अभ्यासले समाजमा हिंसाको वातावरण बनाउँछ। यसले बालबालिकामा हिंसालाई स्वीकृत व्यवहारका रूपमा देखाउँछ, जसले दीर्घकालमा समाजमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ।

मानवता र दयाः
दया मानवताको मुख्य गुण हो। कुनै पनि प्राणीलाई अनावश्यक रूपमा पीडा दिने कार्य मानवीय मूल्यमाथि प्रश्न हो। बलि रोक्नु भनेको सबैप्रति समान माया र करुणा देखाउने कदम हो।

४. बलि रोक्न कानुनी उपायहरूः
नेपालमा बलि रोक्ने सम्बन्धमा केही कानुनी व्यवस्था गरिएको छ। तर यी कानुनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै चुनौतीपूर्ण छ।

नेपालको संविधानः
नेपालको संविधान २०७२ को धारा ३५(५) मा वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्ने र जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ। बलि दिने नाममा जनावरको हत्या गर्नु यो व्यवस्थाविपरीत छ।

पशु क्रूरता निवारण ऐनः
नेपालमा पशुप्रतिको हिंसालाई नियन्त्रण गर्न कानुन निर्माण गरिएको छ। पशु बलि रोक्न विशेष कानुनको अभाव भए पनि क्रूरता निवारण ऐन अन्तर्गत बलि रोक्न सकिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय कानुनः
युनिभर्सल डिक्लेरेसन अफ एनिमल राइट्स (1978): यस घोषणाले पशुलाई पनि बाँच्न पाउने र हिंसामुक्त जीवन बिताउन पाउने अधिकार दिएको छ।
CITES (Convention on International Trade in Endangered Species): यो सन्धिले लोपोन्मुख प्रजातिहरूको व्यापार र हत्या रोक्न योगदान पुर्याएको छ।

५.बलि रोक्न आवश्यक कदमहरू
५.१. कानुनी सुधारः
बलि रोक्न स्पष्ट र कडा कानुन बनाइनुपर्छ। बलि दिने व्यक्तिलाई दण्डित गर्ने प्रावधान लागू गरिनुपर्छ।
५.२. शिक्षा र जनचेतनाः
जनतामा पशु अधिकार र बलि रोक्ने महत्त्वबारे शिक्षित गर्नुपर्छ। धार्मिक गुरु, शिक्षक, र सञ्चार माध्यमले अहिंसा र करुणाको सन्देश फैलाउनुपर्नेछ।
५.३. धार्मिक परम्परामा सुधारः
बलिको सट्टा वैकल्पिक पूजा विधिहरू प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। रक्तपातविहीन पूजा पद्धतिहरूलाई सामाजिक रूपमा मान्यता दिनुपर्छ।
५.४. अभियान र आन्दोलनः
बलि रोक्ने उद्देश्यले स्थानीय, राष्ट्रिय, र अन्तर्राष्ट्रिय अभियानहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। धार्मिक स्थापनाहरूमा हिंसामुक्त परम्पराको पक्षमा छलफल र बहस गरिनुपर्छ।

६ं बलिको विकल्प
६.१. फलफूल र फूलको बलिः
धेरै ठाउँमा देवी-देवतालाई पशुको बलि दिने सट्टा फलफूल, नरिवल, र फूल चढाउने प्रचलन सुरु भइसकेको छ ।
६.२. दान र सेवाः
धर्मको नाममा गरिने बलिको सट्टा गरीब, असहाय, र जरुरी परेका व्यक्तिहरूलाई दान र सेवा गर्न सकिन्छ। यसले धार्मिक पुण्य पनि प्राप्त हुन्छ।
६.३. प्रार्थना र ध्यानः
धार्मिक अनुष्ठानमा प्रार्थना र ध्यानलाई महत्त्व दिएर बलि रोक्न सकिन्छ।

निष्कर्ष
बलि रोक्नु केवल पशुको जीवन बचाउनु मात्र होइन, यो मानवताको संरक्षण गर्ने, धर्मको वास्तविक अर्थ बुझ्ने, र समाजलाई हिंसामुक्त बनाउने कदम हो।

पशु पनि मानिसजस्तै चेतना र भावना भएका प्राणी हुन्। तिनीहरूको जीवनप्रति हाम्रो दायित्व छ। बलि जस्तो हिंसात्मक परम्परा छोडेर शान्तिपूर्ण, अहिंसात्मक, र दयालु समाज निर्माण गर्न हामी सबैको योगदान आवश्यक छ। यो काम कानुनी, सामाजिक, र धार्मिक रूपान्तरणबाट मात्र सम्भव छ।

यसैले अब समय आएको छ, हामी बलिको पुरानो परम्परालाई त्यागेर मानवता, करुणा, र सहअस्तित्वको मार्गमा अगाडि बढौँ। यही साँचो धर्म र सभ्यताको पहिचान हो।

लेखक राजन दास पशु प्राविधिक हुन् ।